Mua đồ cũ hay đồ mới: một bảng tính để tự quyết trong mười phút

Lời khuyên “mua đồ cũ cho tiết kiệm” đúng một nửa. Có món mua cũ tiết kiệm được phần lớn tiền mà gần như không thêm rủi ro; có món mua cũ là mua luôn cả một hoá đơn sửa chưa biết trước. Khác biệt không nằm ở giá, mà ở chuyện gì xảy ra khi nó hỏng.

Chia đồ thành ba nhóm trước đã

Nhóm	Đặc điểm	Ví dụ	Mua cũ?
Hỏng thì thấy ngay	Kiểm tra được đủ trong mười phút, ít bộ phận ẩn	Bàn ghế gỗ, kệ sắt, nồi gang, dụng cụ cầm tay	Nên — chênh lệch giá lớn, rủi ro nhỏ
Hỏng dần, khó thấy	Có bộ phận tiêu hao mà mắt không kiểm được	Điện thoại, laptop, máy giặt, xe	Được, nhưng phải kiểm đúng chỗ và trừ tiền tiêu hao
Hỏng thì tốn hơn cả món đồ	Sửa đắt, hoặc rủi ro không nằm ở tiền	Đồ có pin phồng, thiết bị điện không rõ nguồn gốc, mũ bảo hiểm	Không — khoản tiết kiệm không bù được

Nhóm thứ ba đáng nói thêm một câu, vì người ta hay xếp sai vào đó. Mũ bảo hiểm cũ nhìn còn nguyên vẫn có thể đã chịu một cú va mà lớp xốp bên trong đã xẹp — và đó là thứ duy nhất trong cái mũ có tác dụng. Đồ mà chức năng chính là bảo vệ thì không nên mua cũ, bất kể trông thế nào.

Bảng tính: bốn con số, một phép trừ

Đây là cách quy mọi món về cùng một đơn vị để so được. Lấy giấy ra, viết bốn số:

Giá món cũ người ta đang bán.
Chi phí phục hồi ngay. Những thứ chắc chắn phải thay để món dùng được như bình thường: pin, lốp, dây sạc, vệ sinh, thay dầu. Đây là khoản bị bỏ qua nhiều nhất, và nó thường là khoản làm hỏng cả phép tính.
Giá món mới cùng loại, cùng cỡ — lấy giá thật đang bán, không lấy giá niêm yết lúc ra mắt.
Số năm bạn định dùng. Ước lượng thật, không ước lượng lạc quan.

Rồi tính chi phí mỗi năm cho cả hai phương án: (giá + chi phí phục hồi) chia cho số năm dùng được. Món cũ thường có số năm còn lại ít hơn, nên phép chia này mới là chỗ so sánh công bằng — chứ không phải so hai con số giá.

Bốn câu hỏi phải trả lời trước khi chuyển tiền

1. Món này có bộ phận tiêu hao nào, và nó còn bao nhiêu?

Gần như mọi món đồ có tuổi đều có một bộ phận mòn trước: pin, lốp, gioăng, lớp chống dính, bộ lọc. Tìm ra bộ phận đó, hỏi giá thay mới, rồi cộng vào giá mua. Nếu người bán không cho kiểm bộ phận đó, coi như nó đã hết.

Hai món hay mua cũ nhất đều kiểm được ngay trước mặt người bán: dung lượng pin còn lại và tình trạng cập nhật bảo mật của điện thoại nằm trong phần cài đặt, còn với xe thì danh sách tự kiểm trước chuyến đi xa dùng được nguyên vẹn làm danh sách kiểm trước khi mua.

2. Còn phụ tùng thay thế không?

Món đồ tốt mà không còn phụ tùng thì lần hỏng đầu tiên là lần cuối. Cách kiểm nhanh: tìm tên bộ phận thay thế của đúng model đó và xem có ai bán không. Nếu không tìm được gì, đó là món dùng-tới-khi-hỏng, và số năm ở bước 4 phải hạ xuống.

3. Vì sao người ta bán?

Không phải để đánh giá người bán, mà để biết mình đang mua gì. Lý do rõ ràng và kiểm được (chuyển nhà, đổi cỡ lớn hơn, đổi sang loại khác) thì bình thường. Lý do mơ hồ kèm giá thấp bất thường thì thường có một chi tiết chưa nói.

4. Nếu về nhà mới phát hiện vấn đề, mình mất bao nhiêu?

Đây là câu quyết định. Với cái kệ sắt thì câu trả lời là “một buổi chiều”. Với chiếc máy giặt thì có thể là toàn bộ số tiền cộng chi phí vận chuyển hai chiều. Con số đó chính là rủi ro bạn đang trả để lấy khoản tiết kiệm — và nó phải nhỏ hơn khoản tiết kiệm.

Vài chỗ mua cũ thường lời rõ

Đồ gỗ đặc và đồ sắt. Chúng già đi chứ ít hỏng, và kiểm bằng mắt với tay là đủ: lung lay, nứt, mối, gỉ.
Nồi gang, chảo gang. Loại này không có gì để hỏng theo nghĩa thông thường; lớp chống dính tự nhiên còn dùng lâu hơn đồ mới rẻ.
Sách, đồ chơi gỗ, dụng cụ cầm tay. Không bộ phận điện, không tiêu hao, giá cũ thấp hơn rõ.
Màn hình máy tính. Ít bộ phận chuyển động, và lỗi điểm ảnh thì kiểm được ngay tại chỗ bằng một ảnh nền một màu.

Nói gọn: đừng hỏi “cũ có rẻ hơn không”, hỏi “mỗi năm dùng tốn bao nhiêu, và nếu hỏng thì mình mất gì”. Hai câu đó trả lời được trong mười phút và nó loại gần hết các vụ mua hớ.